Lối sống lành mạnh, khi bị đạo đức hóa và đẩy tới mức cực đoan, không còn phục vụ cho chất lượng sống mà trở thành công cụ giám sát cơ thể. Việc ăn “sạch”, ăn “chuẩn”, luyện tập đến kiệt sức… đôi khi không phản ánh sức khỏe, mà phản ánh nỗi bất an sâu sắc được bọc trong thứ ngôn ngữ của trách nhiệm và ý chí.
Thời gian gần đây, một đoạn video trên TikTok Việt Nam bất ngờ trở thành tâm điểm tranh cãi. Nhân vật chính là T.B – một TikToker trẻ, với những đoạn clip tự quay mô tả cơ thể mình là “chubby”: không thon gọn theo nghĩa truyền thống, nhưng vẫn yêu đời, mặc những gì mình thích, và tỏa ra năng lượng tích cực mà nhiều người cảm thấy dễ chịu.
Nguồn ảnh: Sưu Tầm
Tuy nhiên, điều cô gửi gắm lại không được tiếp nhận theo cách tương tự. Những TikToker nam khác lấy hình ảnh của cô chế video reaction và gán mác “béo phì” một cách đầy giễu cợt. Họ mặc định rằng “chubby” là kiểu nói giảm nói tránh và là cái cớ để cô gái thỏa hiệp với sự tự buông thả.
Khái niệm “chubby” vốn là một mô tả mang màu sắc thân thiện, dùng để chỉ thân hình đầy đặn, tròn trịa theo cách dễ chịu. Còn “béo phì” là thuật ngữ y học, gắn với nguy cơ sức khỏe cụ thể. Việc đánh tráo hai khái niệm này là cách mà một phần xã hội đang áp đặt diễn ngôn lên cơ thể người khác. Vấn đề không nằm ở chuyện ai béo ai gầy. Vấn đề nằm ở chỗ ai được quyền định nghĩa thân thể của người khác. Khi từ ngữ bị chiếm đoạt, cơ thể cũng bị rút khỏi quyền tự chủ. Người ta không được phép nói về chính mình theo cách nhẹ nhàng, vì những gì nhẹ nhàng đều sẽ bị quy chụp là giả dối, né tránh.
Khi ăn uống trở thành bài kiểm tra đạo đức – Mặt tối của văn hóa “yêu bản thân” kiểu mới
Trong xã hội hiện đại, khái niệm “chăm sóc bản thân” ngày càng được tôn sùng. Tuy nhiên, đi kèm với nó là sự giám sát ngày càng chặt chẽ đối với cơ thể. Ăn uống không còn là hành vi mang tính bản năng hoặc nhu cầu sinh học đơn thuần, chúng bị biến thành quá trình kiểm soát, tối ưu hóa, và thể hiện kỷ luật cá nhân. Người ta thay món tráng miệng bằng hạt chia, loại bỏ đường, tinh bột, gluten, rồi gọi đó là “yêu thương bản thân”. Nhưng thực chất, nhiều hành vi trong số đó không xuất phát từ sự hiểu biết hay tôn trọng cơ thể, mà từ nỗi sợ – sợ tăng cân, sợ phá vỡ chế độ, sợ mất kiểm soát. Việc ăn uống trở thành lựa chọn đạo đức, ăn đúng thì là người biết tự yêu quý mình, ăn sai thì bị xem là buông thả, yếu đuối.
Tất nhiên, việc lựa chọn ăn uống lành mạnh là quyền cá nhân. Nhưng khi bữa ăn trở thành một bài toán kiểm soát nghiêm ngặt, nơi mỗi gam tinh bột đều mang theo mặc cảm, thì đó không còn là sự chăm sóc mà là một hình thức kỷ luật hóa cơ thể. Và thứ kỷ luật ấy thường không xuất phát từ khoa học hay sức khỏe, mà từ chuẩn mực xã hội vô hình về hình thể lý tưởng. Gwyneth Paltrow – người xây dựng đế chế wellness dựa trên triết lý sống sạch – cũng từng thừa nhận rằng cô cảm thấy căng thẳng chỉ vì một lát bánh mì. Việc cô quay lại ăn bánh mì chua chứa gluten là một ví dụ cho thấy ngay cả những người đi đầu trong phong trào sống sạch cũng đang phải đối mặt với giới hạn của chính nó.
Nguồn ảnh: sưu tầm
Ngành công nghiệp hình thể và sự chuẩn hóa nỗi bất an
Văn hóa hình thể không ngừng thay đổi các tiêu chuẩn bề ngoài, nhưng cốt lõi của nó thì không đổi: duy trì sự bất mãn với chính cơ thể con người. Điều này nuôi dưỡng ngành công nghiệp sức khỏe và ăn kiêng có giá trị toàn cầu lên tới 72 tỷ USD vào năm 2024, phần lớn nhờ vào sự phát triển của các loại thuốc giảm cân như Ozempic.
Nhiều người tin rằng nếu cơ thể họ đạt được mức lý tưởng như thon gọn, săn chắc, ít mỡ thì họ sẽ được yêu quý hơn, hạnh phúc hơn, và được đánh giá cao hơn trong xã hội. Nhưng trên thực tế, ngay cả những người được xem là “đạt chuẩn” cũng thường sống trong những giới hạn khắc nghiệt về thực phẩm. Marilyn Monroe từng ăn trứng sống pha sữa vào buổi sáng và không ăn trưa; Victoria Beckham suốt hơn hai thập kỷ chỉ ăn cá nướng và rau hấp vào buổi tối.
Những lựa chọn khắc nghiệt này không phải là cá biệt. Điều đáng nói là chúng được tôn vinh như một phần của kỷ luật sống lành mạnh – và ở một mức độ nào đó, được khuyến khích rộng rãi. Chứng orthorexia, tức nỗi ám ảnh bệnh lý với việc ăn sạch rất khó được nhận diện, vì nó thường mang hình thức của lối sống chuẩn mực. Nhưng các dữ liệu cho thấy các rối loạn ăn uống dạng này đang gia tăng, đặc biệt ở giới trẻ. Từ TikTok đến podcast, người ta liên tục bị nhồi nhét thông điệp rằng cơ thể của họ đang “có vấn đề” như quá nhiều độc tố, quá mất cân bằng. Và mỗi vấn đề đều đi kèm giải pháp với hằng hà thực phẩm chức năng, liệu trình detox – hầu hết đắt đỏ, và không phải lúc nào cũng cần thiết. Nhưng câu hỏi cần đặt ra là: Ai là người xác định cơ thể nào là “bình thường”? Và ai là người hưởng lợi khi chúng ta luôn cảm thấy cơ thể mình chưa đủ tốt?
Nguồn ảnh: Sưu tầm
Tình trạng căng thẳng và mặc cảm vì không tuân thủ các quy tắc ăn uống không nên bị ngộ nhận là thiếu ý chí. Đó là hệ quả trực tiếp của một văn hóa kỳ vọng phi thực tế nơi con người bị đánh giá không chỉ qua ngoại hình, mà qua cả những gì họ đưa vào cơ thể. Ngay cả những người dẫn đầu xu hướng sống khắt khe như Gwyneth Paltrow cũng phải công khai thừa nhận sự mệt mỏi, cho thấy vấn đề không nằm ở cá nhân thiếu nỗ lực mà nằm ở một cấu trúc xã hội coi việc kiểm soát cơ thể là thước đo giá trị con người. Trong thế giới đó, sự hiện diện của T.B – một cô gái dám sống thật, dám mặc đẹp và yêu bản thân công khai – là một hình thức phản kháng, âm thầm nhưng rõ ràng chống lại một hệ chuẩn vốn chỉ ưu ái những hình thể gọn ghẽ và lối sống khắt khe được tán dương bằng ngôn ngữ đạo đức giả.
Chính vì lẽ đó, câu hỏi cấp thiết hiện nay không còn là “làm sao để sống lành mạnh hơn”, mà là tại sao việc chăm sóc bản thân lại trở thành gánh nặng đạo đức?
Soya Wanderlust
